در محله ميدان مير واقع در خيابان عمارياسر يكى ازمدارس علميه قم به نام مدرسه مباركه ستيه واقع است كه حضرت فاطمه معصومه (س) در دوران اقامتشان درقم - يعنى در فاصله ورود تا وفاتشان - در اين مكان كه همان منزل موسى بن خزرج بوده به سر مى برده اند و دوران هفده روزه نقاهت وبيمارى خود را در آن جا گذرانيده اند و براى ايشان در آن مكان محرابى است كه درآن عبادت مى كرده اندواكنون محّل زيارت زائران است .

منزل حضرت امام خمينى (ره) واقع در محله يخچال قاضى قم، خيابان معلم، با ساختمانى دواشكوبه شامل زيرزمين و طبقه همكف است. حياط ساختمان درقسمت جنوبى قرار گرفته و در جهت هاى شمال شرقى آن فضاهاى سرپوشيده قرار دارند. استقرار فضاها به گونه اى است كه پلكان ميانى، ساختمان رابه دو بخش بيرونى (درب شرق) اندرونى و (درب غرب) تقسيم مى كند. تالار سمت شرقى محل جلسات و مراجعات حضرت امام (ره) در دهه هاى گذشته بوده است. از شواهد ساختمانى و معمارى بنا پيداست كه تاريخ ساخت آن اوايل قرن حاضر است. اين ساختمان در حدود سال 1335 توسط حضرت امام خمينى (ره) خريدارى و تا سال 1343 توسط معظم له مورد استفاده بوده است. هم اكنون نيز به عنوان يادمان تبرك شده از حضرت امام خمينى (ره) روزانه بازديدكنندگان فراوانى از سراسر جهان دارد. همچنين مراسم مذهبى در مناسبت هاى مختلف در آن برگزار مى شود.

تيمچه قم در جبهه شمالى راسته بازارقم واقع شده است و از آثار ارزشمند هنرمعمارى دوران اسلامى ايران محسوب مى شود كه به دست هنرمند برجسته عصر ناصرى استاد «حسن قمى» در سال 1301 هجرى قمرى طراحى و اجرا شده است.
بانى اين بناى عظيم مرحوم حاج سيد محمود طباطبايى تاجر بزرگ قم و پدر مرحوم حاج آقا حسين طباطبايى قمى بوده است. تيمچه بزرگ قم با دو ورودى به بازارنو، شامل سه گنبد و دو نيم گنبد است و قسمت مركزى آن با دهانه 15 متر و ارتفاعى به همين اندازه در طول 28 متر بدون ستون امتداد مى يابد. اين گنبد ازنوع عرقچينى، ولى پوشش زيرين (آهيانه) آن شمسه كارى با اسلوب رسمى بندى و يزدى بندى است. تيمچه در مجموع داراى 20 حجره تحتانى و 12 غرفه فوقانى است و در گذشته مزين به درها و پنجره هاى زيباى ارسى گره سازى شده بوده ولى متأسفانه امروزه فقط نمونه هايى از آن باقى مانده است.

مدرسه فيضيه يكى از پرآوازه ترين حوزه هاى علوم دينى در جهان است. اين مدرسه از نيمه اول قرن سيزدهم هجرى جايگزين بناى «مدرسه آستانه»شده وبه اعتبار متون معتبر تاريخى از اواسط قرن ششم هجرى قمرى وجود داشت. اين مدرسه داراى چهار ايوان است و در دو طبقه با 40 حجره تحتانى متعلق به عصر قاجار و 40 حجره فوقانى متعلق به قرن چهاردهم هجرى قمرى است كه با هدايت حضرت آيت الله حائرى يزدى (ره) برفراز حجره هاى پيشين در گرداگرد حياط مركزى بنا شد. قديمى ترين بخش مدرسه، ايوان جنوبى آن است با تاريخ 929 هجرى قمرى، كه مزين به كاشى كارى هاى زيباى معرق است. اين ايوان طرف قبله و متصل به حرم مطهر است و سر در صحن عتيق حضرت فاطمه معصومه (س) از طرف فيضيه محسوب مى شود.

در ابتداى خيابان آستانه و جنب رودخانه، مسجد نسبتاً بزرگى قرار دارد كه منسوب به امام يازدهم شيعيان است و در قرن سوم هجرى احمد بن اسحاق قمى وكيل و نماينده امام حسن عسگرى (ع) به امر آن حضرت در آن را بنا نموده است.
اين مسجد محل تدريس آيت الله محمد تقى خوانسارى بود كه شخصيت هايى مثل امام خمينى (ره) و آيت الله اراكى (ره) از شركت كنندگان در اين درس بودند.

امام حسن عسکري(ع) (جامع عتيق): داراى سه ورودى از طرف خيابان آيت الله طالقانى ، آستانه و حضرتى ـ ت. 7750303

مسجد امام حسن عسکري(ع) که نام ديگر آن مسجد جامع عتيق بوده است يکى از قديمى ترين مساجد شهر و بناى آن مربوط به اواسط قرن سوّم هجري قمرى است.

ارزش و اعتبار مسجد بيشتر به دليل امر مبارک و کسب اجازه ساخت بناى آن توسّط نماينده و و کيل امام حسن عسکري(ع) احمدبن اسحق اشعري قمى از امام است.

محلّ اين مسجد بر جاى آتشکده اى باقى مانده از دوران قبل از اسلام، ساخته شده است و مشتمل بر چهار شبستان، يک ايوان و يک سرداب است.

ايوان اين مسجد توسّط مهدعليا صفوى در سال 1129 هـ ق بنا گرديد دهانه اين ايوان يازده متر، طول دوازده متر و ارتفاع چهارده متر است و داراى جدار و جرزهاى آجرى و محرابى زيبا و آراسته به گچبرى و کتيبه اى کمربندى و پوشش رسمى بندى در سه قسمت با نُه غرفه يا صفه هاى فوقانى است که با چند درگاه از طرفين به دو شبستان شرقى و غربى و مرتبط مى شود. جرزهاى طرفين ايوان به قطر چهار متر و روى هم جرزى سه صفه، محرابى ساخته شده که صفه اوّلى و دوّمى داراى پوشش مقرنس گچى هستند. از صفه دوّم درى به غرفه هاى ايوان باز مى شود که امورزه جلوى آن را مسدود نموده اند. غرفه هاى چهارگانه دو طرف ايوان با صفه هاى زيباى جلوى آن ها در قطر پايه ساخته شده اند و پوشش آن ها مانند پوشش سه صفه جنوبى ، مقرنس گچى است و بغله و اسپرشان با نقشه ملات سازى طلايى آراسته شده است. در سينه اسپر صفه هاي مقابل قسمت کاشى کارى ورودى آن به خطّ بنايى از کاشى هاى دوالى و در صفه وسطى چهار نام محمّد به طور معکوس، خوانده مى شود. غرفه هاى دو طرف ايوان به صفه هاى مقابل راه دارد. در کمربند ايوان، زير صفه ها کتيبه اى گچ برى به خط برجسته ثلث وجود دارد که روى آن تمام سوره مبارکه جمعه و در ادامه آن تاريخ بنا، با عبارت «فى سنه تسع و عشرين و مائه بعد الالف 1129» و سپس هفت آيه از سوره مبارکه (تَبَارَکَ الَّذِى بِيدِهِ المُلکُ) منتهى به آيه (تَکَادُ تَمَيزُ مِنَ الغَيظِ) خوانده مى شود. از آثار ارزنده اين ايوان محرابى زيبا و چند ضلعى ترکى مزين به گچ برى هاى اصيل است. دهانه محراب دو متر و ارتفاع آن سه متر است و داراى ازاره اى به ارتفاع يک متر و بيست سانتى متر، مزين به کاشى هاي منقّش هفت رنگ قديمى است که بالاى آن گچ برى با نقشه ملات سازى به صورت آجرى ديده مى شود که در کمرگاه آن مقرنس ريزى وجود دارد. کمربندى به عرض سى سانتى متر و روي آن در سينه هر يک از اضلاع هفت گانه ترنجى اعم از فلکه اى و بيضى مشاهده مى شود که داراى کتيبه اى به خطّ برجسته ثلثى ريحانى گچ برى شده همراه با کنده کارى است. در ميان هر ترنج عباراتى به شرح زير خوانده مى شود:

در ترنج نخست چنين نوشته شده است؛ «عمل کلب على بن سلطان القمى» همين متن در ترنج آخر نيز مشاهده مى شود و همچنين در کنار آن آمده است: «فى سنه تسع و عشرين و مائه بعد الالف 1129» ترنج هاي دوّم و ششم قرينه يکديگر هستند و روى يکى «يا قاضى الحاجات يا رفيع الدرجات اي مستعان يا سبحان» و روى ديگرى هفت نام از اسامى جلاله به اين ترتيب ذکر شده است: «يا غفران يا مستعان يا برهان  يا سبحان يا رضوان يا حنّان يا منّان» اين نام ها به صورت گردشى نقش بسته شده چنان که از تداخل «الف»هانقوش بديعى تجلّى مى نمايد. روى ترنج هاى سوّم و پنجم در هر يک (جَنَّاتِ عَدنٍ مُفَتَّحَه ً لَهُمُ الاَبوَابُ)[1] و در ترنج وسطى به صورت معکوس چهار نام حضرت علي(ع) گچ برى شده است.

دو طرف ايوان دو گوشوار يا شبستان وجود دارد که از هر يک دو درگاه به ايوان و سه درگاه به صحن گشوده مى شود و در برابر آنها درهاى سراسري يا شبکه آجرى نصب شده است. گوشواره غربى به مساحت دوازده در يازده متر مشتمل بر چشمه پوش بر فراز چهار ستون آجرى با محرابى آراسته به کاشى هاى گرهى دوال کشى است. اين دو شبستان با ايوان بزرگ در ضلع جنوبى مسجد  واقع شده اند.

شبستان بزرگ اين مسجد با چهل ستون شرقى که شش چشمه آن در مسير خيابان قرار گرفته است، اکنون داراى 28 چشمه است که بر فراز شانزده ستون آجرى مضلّع 24 نيم ستون حمل شده اند. اين چشمه ها با دوازده متر عرض و 32 متر طول، دررديف، داراى نُه درگاه به جانب صحن مسجد هستند و در برابر آن ها درهاى چهار لنگه شيشه پوش نصب شده است. اين شبستان داراى محرابى آراسته به کاشى کارى گرهى است که به شبستان آيت الله فيض شهرت دارد؛ زيرا اين محراب مصلاى ايشان بود و در سال 1360 هـ ق از سوى ايشان تعمير و تزيين گرديد. بانى اين شبستان مرحوم «حاج على نقي کاشانى» است.

سردر ورودى مسجد از مقابل خان، داراى ايوانى است به دهانه پنج، عرض سه و ارتفاع شش متر که با ازاره سنگى و جرزهاى آجرى و پوشش رسمي بندى آراسته به کاشى هاى دوالى و کاشى کارى ها معقلى تزيين شده است. در کمرگاه آن کتيبه اى از کاشى هاى خشتى با زمينه لاجوردى وجود دارد که روى آن به خطّ سفيد ثلث، آيه شريفه، (اِنَّمَا يعمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مِن ءَامَنَ بِاللهِ وَ اليومِ الأَخِرِ)[2] نوشته شده  است. سرداب در طرف غربى مسجد به جاى سرداب مجدور سابق، زيرزمينى وسيع از سوى آيت الله ميرزا ابوالفضل زاهدى قمى در سال 1285 هـ ق بنا گرديد. اين سرداب داراى آبدارخانه و انبار و جايگاه اعتکاف است اين سرداب متشکّل از قسمت اوّل همان زيرزمين سابق بود که تجديد و تزيين گرديد و بخش دوّم که زير شبسان بود بعدها به آن اضافه شد. ازاره اين زيرزمين از مرغوب ترين سنگ هاى مرمر شفّاف و صيقلى بوده است و بالاى آن جرزهاى و جدار از آجرتراش و پوشش آن تيرآهنى با نقشه خفته رستى و آراسته به کاشى کارى معقلى است که بر فراز 32 ستون لوله آهنى قرار گرفته است. در اين زيرزمين دو محراب زيبا هر کدام در يک قسمت  آن ساخته شده است که جرزها و جبهه و بدنه آن با کاشى کارى سه طرف محراب را فراگرفته و لبه محراب به طره پيچ فيروزه فام ظريفى آراسته است و در سينه آن ترنجى از کاشى و درون آن کلمه «الله جلّ جلاله» با خط ثلث طلايى رنگ از کاشى هاى خشتى به طول متر که سراسر ضلع جنوبى قسمت انتهايي سرداب را زينت بخشيده است و روى آن به خطّ ثلث سفيد سوره مبارکه «والشمس» نوشته شده است. در ضلع جنوبى سرداب نيز آبدارخانه و مخزن جامعى است که راهرو و مسجد که طرف بلوار قرار دارد، از بالاى آن مى گذرد، شبستان نو بنياد غربى اين بنا به طول 32 متر، عرض دوازده متر و ارتفاع هشت متر زير نظر آيت الله ميرزا ابوالفضل زاهدي قمى بنا گرديد. اين شبستان يک در موّرب در جهت زاويه شمال غربى ، محلّ تلاقى بلوار با خيابان وجود دارد و در طرفين اين درگاه و دريچه، نيم تنه و در جبهه آن کتيبه اي از اين شبستان نيز داراى ويژگى هاى مهم معمارى سنتى ايران است.

در زمان رضاخان هنگام تعريض خيابان مجاور بخشى از اين مسجد تخريب و ضميمه خيابان مجاور گرديد. مسجد امام حسن عسکري(ع) بارها مورد تعمير، مرمّت، بازسازى و گسترش قرار گرفت. در حال حاضر نيز طرح توسعه عظيم آن مراحل پايانى را مى گذراند. ايوان اين مسجد در 22 آذرماه سال 1355 با شماره 1312 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

در اين مسجد آيت الله محمّدتقى خوانسارى اقامه نماز جمعه و تدريس مى نمود و امام خمينى و آيت الله اراکى از جمله شرکت کنندگان در آن نماز ودرس بودند.

بناى مسجد جمكران در سال 393 هجرى به دستور حضرت حجت(ع) آغاز گرديد; شرح ماجرا از اين قرار بوده است كه نيمه هاى شب سه شنبه 17 ماه مبارك رمضان سال 393 هجرى در منزل «شيخ عفيف و صالح حسن بن مثله جمكرانى» در قريه جمكران صداى در مى آيد و او را به بيابانى كه اكنون مسجد است مى برند. در آن مكان چشم «حسن بن مثله جمكرانى» به جمال زيباى حضرت ولى عصر (عج) روشن مى گردد و از ناحيه آن وجود مبارك دستورهايى جهت بناى مسجد صادرمى شود . مبنى بر اين كه: «حسن بن مثله جمكرانى» نزد «حسن مسلم» برود و پيام امام عصر(ع) را به او برساند تا از اين پس دراين مكان زراعت نكند، چه آن كه خدا تعالى اين زمين رابر زمين هاى ديگر برگزيده است و نيز دستور قربانى كردن گوسفندى از گله «جعفر كاشانى »ـ با نشانى هاى مخصوص ـ كه هر كس از گوشت آن حيوان تناول كند شفا مى يابد صادر مى شود سپس حضرت جاى مسجد را با ميخ ها و زنجيرهايى مشخص مى نمايند و توصيه هايى به «حسن بن مثله جمكرانى» مى نمايند.

نماز مخصوص جمكران

از جمله فرمايش هايى كه حضرت قائم (ع) در اين باره داشته اند اين كه «فمن صليها فكأنما صلى فى البيت العتيق»; يعنى كسى كه آن دو ركعت نماز (مخصوص در اين مسجد را) بخواند مانند كسى است كه دركعبه نماز خواند است.
كيفيت نماز به اين صورت است كه ابتدا دو ركعت نماز به عنوان تحيت مسجد خوانده شود: در هر ركعت بعد از حمد هفت مرتبه «قل هو الله احد...» سپس ذكر ركوع (سبحان ربى العظيم وبحمده) و ذكر سجده ها «سبحان ربى الاعلى وبحمده» نيز هفت مرتبه.
دو ركعت نماز نيز به نيت نماز صاحب الزمان (عج) خوانده مى شود: به اين ترتيب كه درهر ركعت در قرائت سوره حمد جمله «اياك نعبد و اياك نستعين» صد مرتبه تكرار شود و سپس يك بار سوره اخلاص وذكرركوع و سجده ها نيز هفت مرتبه تكرار گردد. بعد از سلام نماز، تسبيح فاطمه زهرا (س) خوانده شود , و پس از آن به سجده رفته و صد مرتبه صلوات بر پيامبر (ص) و آل او فرستاده شود.
در اين مسجد بيماران و افراد بيشمارى سر بر آستان آن حضرت نهاده اند و دل داده اند و شفا يافته و به مقصود خويش دست يافته اند.
بناى اين مسجد طى قرن هاى متمادى درحال تغيير و تحول بوده است وهم اكنون يكى از مساجد بزرگ ايران به شمار مى رود كه مشتاقان حضرت حجت (ع) براى تعجيل فرج آن عزيز غائب، هر هفته در شب هاى چهارشنبه وجمعه به دعا مى نشينند و از فتنه ها و آشوب هاى آخرالزمان به صاحب آن مكان مقدس پناه مى برند.

جمکران: مسجد مقدّس جمکران و يا مسجد صاحب الزمان(عج) از مبارک ترين و ممتازترين مساجد جهان اسلام است که همواره پذيراي خيل عظيم زائرانى از نقاط مختلف جهان است. اين مسجد مقدّس از قرون اوّل و دوم در حصار جمکران وجود داشته است، اما روى آوردن مردم جهت عبادت در اين مسجد به علّت رؤيايى بود که شيخ عفيف صالح حسن بن مثله جمکرانى در سال 393 هـ ق نقل کرده است. بنا بر نقل حاجى نورى در «کلمه طيبه» اين مرد درستکار و صالح مى گويد: شب سه شنبه هفدهم ماه رمضان سال 393 هـ ق، جمعى در خانه ام را زدند که امام زمان (عج) تو را مى خواند و آنان مرا به مجلسى که  اين مسجد در آن قرار دارد آوردند. جوان سى ساله اى ديدم که صورتش همانند ماه روى تختى نشسته «امام زمان (عج)» و پيرمردى در کنار او قرار داشت «حضرت خضر(ع)» مرا به نام خواند و فرمود: «برو و به حسن پسر مسلم بگو اين زمين شريفى است، بايد مسجد شود و در آن کشاورزى و زراعت نکن» عرض کردم به چه نشان مردم از من قبول کنند؟ فرمود: «ايشان اوّل زنجيرى که در جاى مسجد مى گذارم و نشان دوّم، يک بز در انتهاى گلّه جعفر کاشانى است که هفت نقطه دارد، آن را خريداري کن و در اين محل ذبح نما. هر بيمارى که از آن تناول کند، شفا يابد» جعفر  که از وجود آن بز شگفت زده مى شود آن را مى فروشد و حسن بن مثله آن را ذبح مى کند و به هر بيمارى که مى دهد، شفا مى يابد. آن زنجير هم در خانه سيد ابوالحسن بود. هر بيماري که با آن تماس گرفت، شفا يافت و چون سيد وفات يافت زنجير هم مفقود گرديد.

اين مکان مقدّس تحت توجّهات و عنايات خاصّه امام (عج) بوده است و ايشان فرموده اند: «مردم را تشويق کنيد به آمدن به اين مسجد عزيز که بسيار با برکت است».

بناى اين مسجد از آن تاريخ تاکنون بارها مرمّت، تعمير، توسعه و تجديد ساختمان گرديد و در حال حاضر مساحت آن بيش از چهل هکتار است. مساحت محوطه و صحن آن 5/5 هکتار است و ساختمان اصلى توسعه يافته آن تقريباً 1100 مترمربّع زير بنا دارد که مسجد مقام ناميده مى شود. مسجد مقام داراى ساختمان هشت ضلعى است. ارتفاع سقف تا زمين نُه متر، قطر گنبد مسجد شانزده متر و در بدنَ آن 24 پنجره به طول و عرض 500*180 سانتي متر کار گذاشته شده است. در کنار آن مسجد، مسجد ديگرى به نام مسجد مرمر معروف است که داراى شانزده ستون به ارتفاع نُه متر است و با انواع کاشى کارى ، سنگ کارى ، آجرکارى ، مقرنس کارى و گچ برى تزيين يافت که ترکيبى است بسيار بديع و ديدنى و زيبا از هنر معمارى اسلامى است.

در محوطه مسجد چهار باب حسينيه، سه باب آشپزخانه و سفره خانه امام زمان (عج) و اماکن متعدّد بهداشتى و رفاهى ديگر وجود دارد.

مسجد داراي آداب مخصوص است که زائران مى بايست آنها را در شب هاى چهارشنبه و شب هاى جمعه به جاى آورند امام زمان (عج) فرموده اند: «هرکس اين نماز را به جاى آورد همانند کسي است که نماز را در کعبه خوانده باشد».

1. نماز تحيت؛ دو رکعت در هر رکعت سوره حمد يک مرتبه و سوره اخلاص هفت مرتبه، ذکر رکوع و سجود نيز هفت مرتبه است.

2. نماز امام زمان(عج)؛ دو رکعت، در هر رکعت سوره حمد و سوره اخلاص يک مرتبه، آيه (اياک نعبد و اياک نستعين) صد مرتبه ذکر رکوع و سجود هفت مرتبه.

3. بعد از نماز يک مرتبه لااله الاالله و تسبيحات حضرت زهرا(ع) (34 مرتبه الله اکبر، 33 مرتبه الحمدالله و 33 مرتبه سبحان الله) و صد مرتبه صلوات بر محمّد و آل محمّد(ص) در حالى که شخص بايد در سجود باشد.

امور فرهنگى مسجد مقدّس جمکران: خيابان شهيد فاطمى ، کوچه ش.28، [3]

واحد تحقيقات و مطالعات مسجد صاحب الزمان (عج) (جمکران) نسبت به ارتقاى فرهنگ مهدويت و انتظار در بخش هاى مهدويت و معارف امام زمان (عج)، مطالعات تاريخى ، معارف اسلامى و پاسخ به سؤالات مکتوب فعّاليت دارد.

واحد انتشارات اقدام به جمع آورى آثار در زمينه معرفي امام زمان (عج) و چاپ و نشر آن مى نمايد.

واحد ارشاد با سازمان دهى اردوهاى دانش آموزى و دانشجويى ، مشاور و راهنمايى و پاسخ به سوالات شرعى و شفاهى نمازگزاران، برگزاري جلسات و مسابقات در طول ايام سال به مناسبت هاى مختلف.

دفتر ثبت کرامات نيز با ثبت مواردى از قبيل شفاي بيماران، علاج دردمندان، تأمين حوائج نيازمندان و پيگيرى نسبت به صحّت و سقم ادعاها و حفظ اعتبار اين مکان مقدّس وظايف خود را انجام مى دهد.

واحدهاى صوتى تصويرى ، تبليغات، نشريه و رايانه اين مسجد نيز خدماتى به نمازگزاران ارائه مى نمايد.

توليت مسجد مقدّس جمکران با حکم مقام معظّم رهبرى به آقاى وافى واگذار شده است.[4]

گفته هاى و سروده هاى بزرگان درباره مسجد مقدّس جمکران

امام خمينى: (از قول يکى از شاگردانش) در جوانى ، پنجشنبه و جمعه اى بر ما نگذشت، مگر اين که با دوستان جلسه اى تشکيل مى داديم و به خارج از قم و بيشتر به سوى جمکران مى رفتيم.

مقام معظّم رهبرى آيت الله خامنه اى (دام ظلّه): مسجد جمکران گنجينه فنا ناپذير شيعه مى باشد و بايد از آن بهره مند شويم.

دلم قرار نمى گيرد از فغان، بى تو سپندوار** از کف داده ام عنان، بى تو

ز تلخ کامى دوران نشد دلم فارغ** ز جام عيش لبى تر نکرد جان، بى تو

چون آسمان مه آلودم ز تنگدلي** پر است سينه ام ز اندوه گران، بى تو

نسيم صبح نمى آورد ترانه شوق** سر بهار ندارند بلبلان، بى تو

لب از حکايت شب هاى تار مى بندم** اگر امان دهم چشم خون فشان، بى تو

چو شمع کشته ندارم شراره اى به زبان** نمى زند سخنم آتشى به جان، بى تو

ز بيدلى و خموشى چو نقش تصويرم** نمى گشايم از بى خودى ، زبان، بى تو

از آن زمان که فروزان شدم ز پرتو عشق** چو ذرّه اى به تکاپوى جاودان، بى تو

عقيق صبر به زير زبان تشنه نهم** چو يادم آيد از آن شکرين دهان، بى تو

گزاره غم دل را مگر کنم چو امين

جدا ز خلق به محراب جمکران بى تو

آيت الله بهجت (دام ظلّه): خود اين مسجد افراد را راهنمائى مى کند، منتهى حرف من اين است که ما معتقديم اين مشاهد مبارکه و مساجدي نظير مسجد جمکران مستغنى از معرّفى هستند، ما بر اين اعتقاد هستيم. اگر کسى بگويد رفتيم و چيزى در آنجا نديديم به حسب ظاهر بايد گفت از روى اعتقاد صحيح نرفته است يا براى امتحان رفته يا همين طورى رفته است. به هر حال بهترين معرّف اين امکان خودشان هستند.

آيت الله فاضل لنکرانى (دام ظلّه): هر وقت براى حضرت آيت الله العظمى آقاى بروجردى مشکلى پيش مى آمد مرحوم پدرم که خود از عاشقان امام زمان (عج) و علاقه زيادى به مسجد مقدّس جمکران داشت، به محضر اقا عرض مى کردند يک قربانى براى مسجد جمکران بفرستيد تا رفع مشکل شود. در دوران طلبگى من خيلى به مسجد جمکران مى رفتم، شايد بيشتر از پانصد مرتبه باشد و کرامات زياد در اين مسجد مقدّس ديده و شنيده ام.

آيت الله ناصر مکارم شيرازى (دام ظلّه): مسجد جمکران مطابق روايت موجود به فرمان حضرت مهدى مولانا صاحب العصر و الزمان براى هدف بزرگي در اين منطقه خاص از شهر تاريخى ، مذهبى قم ساخته شده و حسن بن مثله جمکرانى که مردى پاک دل و پاک سرشت بود، در بيدارى (و نه در خواب) اين دستور را دريافت کرده و با تشريفات خاصّى اين مسجد را بنا نمود. علماى بزرگ همواره براى اين مسجد احترام خاصّى قائل بوده اند و در آن راز و نياز فراوان داشته اند و هم اکنون نيز مورد توجّه علما و فضلا و مراجع بزرگ است.

آيت الله سيد شهاب الدّين مرعشى نجفى: اين مسجد مقدّس مورد احترام علماى اعلام و محدّثين کرام شيعه بوده و کرامات متعدده از اين مسجد جمکران ديده شده است. حقير خودم مکرّر کراماتى در آنجا (مسجد جمکران) مشاهده کرده ام. چهل شب چهارشنبه مکرّر موفق شدم که در آن مسجد بيتوته کنم و جاى ترديد نيست که از امکنه اى که مورد توجّه و منزول برکات الهى مى باشد و بعد از مسجد سهله اين بهترين مقام و بهترين جايى است که منتسب به حضرت ولى عصر(عج) مى باشد.

آيت الله صافى گلپايگانى (دام ظلّه): حقير از طفوليت که در خدمت مرحوم آيت الله والد اعلى الله مقامه مشرّف به قم مى شدم به سعادت تشرّف به مسجد مقّدس جمکران نايل مى گشتم. آن مرحوم که ارادت و چاکرى به آستان ملائک پاسبان حضرت بقيه الله ارواح العالمين له الفدا مشاربالبنان بودند و مصدر خدماتى به آن حضرت شده بودند و توجّهاتى مشاهده کرده بودند. اصرار داشتند که مهما امکن پياده به مسجد مشرّف شوند و به فيض نماز و عبادت در آن مکان مبارک نائل مى گشتند. بعضى از افراد دير باورند لذا در اغلب مسائل شبهه و وسوسه مى کنند وگرنه مسأله بنا مسجد مقدّس جمکران مثل ساير مسائل تاريخى بلکه قوى تر ازخيلى از مسائل تاريخى که داريم به ما نقل شده است، مگر در کتاب هاى تاريخى براى همه مسائل و حوادث سند ذکر کرده اند؟ آنچه که هست اين که در تاريخ قم از کتاب «مؤنس الحزين» حکايت دستور بناء مسجد جمکران نقل شده است و شواهد و قرائن و فوائد زيادى هم آن را تأييد مى کنند که از جمله آنها کرامات بسيار زيادى است که در اين مکان شريف در طول تاريخ واقع شده است. به علاوه علماى بسيار بزرگى نظير ميرزاى قمى و... به اين مسأله بيشتر احاطه داشته اند. در اين مطلب شک هم نکرده اند و از ابتداء امر روال اين بوده است که به اين نقل ها اعتماد مى شود به عنوان مثال حالا اگر کسى بگويد اين که مى گوييد قبر زکريابن آدم يا قبر على بن بابويه در قم است اين را من قبول نمى کنم. مگر چه دليلى داريد که اين احتمال نبود را رد کنيد؟ در اين گونه از موارد که شهرت تاريخى مستمع داريم که فلان قبر متعلّق به فرزندبن بابويه است نمى شود بدون دليل گفت نه خير اين قبر تعلّق به او ندارد چرا که در مقابل اين همه شواهد و قرائن تاريخى که هست اگر کسى منکر بود و او بايد دليل بر انکار خود بياورد.

به علاوه در مورد مسجد مقدّس جمکران من خودم حضور داشتم که کسى از حضرت آيت الله بروجردى پرسيد که نماز مسجد جمکران را به قصد ورود بخوانيم يا نه؟ (قابل ذکر است که حضرت آيت الله بروجردى در اين گونه از مطالب، بسيار دقيق بودند. در احکام هم اگر يک دليل محکمى در بين نبود. تحکّم مى کردند). در اين مورد وقتى آن شخص اين سؤال را مطرح کرد ايشان تأمل کردند و سپس با قاطعيت تمام فرمودند: به قصد ورود بخواند. بديهى است که اگر حضرت ايشان با آن توجّه و دقّت و احتياطى که داشتند اگر آن حکايت را قبول نداشتند يا خودشان به يک طريق ديگرى که صد درصد مورد اعتمادشان بود به اين موضوع نرسيده بودند، آن حرف را نمي زدند. معلوم مى شود که آن مرحوم کاملاً به مسأله دستور بناء مسجد مقدّس جمکران توسّط امام زمان (عج) اطمينان داشتند و فرمودند به قصد ورود بخوانيد.

چه مشکل است خدايا فراق دلدارم تو** امرکن که نگاهى به من کند يارم

تو واقفى چه به من مى رسد ز دورى او** ز گل جدا شده ام من که رنجه از خارم

جفا اگر چه ز ما بوده ليک عفو نکو است** که بگذرد ز من ار مجرم خطاکارم

به من هر آنچه رسد در رهش نمايم صبر** ز ذليل مرحمتش دست بر نمى دارم

ولى رواست که بعد از گذشت يک عمري** تمتعى ز وصالش به دست من آرم

شب فراق به پايان رسد ز آمدنش** شود تمام، غم و رنج و درد و آزارم

(على صافى) افسرده آخر عمري

کنم نشاط بدين حال و بخت بيدارم

جام هاى جمکراني

صبا بر عاشقانِ کشته جان آر** ز خاک مقدم دلبر نشان آر

صبا عطر نگار من بياور** ز يوسف بوى پيراهن بياور

صبا خاک ره دلبر کدامست** به شوق يار پا از سر کدامست

ز نو جان محبّان در غل آمد** ز خاک جمکران بوى گل آمد

صبا جانى بياور در گل ما** هواى جمکران دارد دل ما

هواى جمکران آور پيامي** به من از جمکران آور پيامي

ببر از ما به نزد يار نامي

ز من بر گون گار گل دهن را** غزال چين و آهوى ختن را

به رنگ آورده حسن چمن ها** گل نرگس بهار انجمن ها

دلا از منجى عالم امان خواه** لقاى مهدى صاحب زمان خواه

احمد عزيزي

بسم الله الرّحمن الرّحيم

جناب حجّه الاسلام و مسلمين آقاي حاج شيخ ابوالقاسم وافى دامت افاضاته

جنابعالى را به سمت توليت مسجد مقدّس جمکران و رقبات مربوط به آن منصوب مى کنم و اميدوارم اين شرف و منزلت والا، توفيق خدمت گذارى به آن مکان مقدّس را به جنابعالى ارزانى دارد.

لازم است با دقّت و جدّيت و با همکارى هيأت امناى محترم به حراست از آن مسجد و متعلّقات و عائدات آن اقدام کرده و تلاش مداوم در بهسازى اين مکان متبرّک و ارائه هرچه بهتر خدمات براى زائران و نشر معارف اهل بيت(ع) که موجب رضايت حضرت بقيه الله ارواح العالمين له الفداء مى گردد، مبذول فرماييد.

بديهى است همه ى مراکز و سازمان ها در راه خدمت بيشتر به اين پايگاه عظيم تشيع، جنابعالى را مساعدت خواهند نمود.

از سازمان اوقاف و آقايان محترم که تاکنون به اين آستان مقدّس خدمت کرده اند سپاسگذارم.

سيد على خامنه اي

ساليانى است كه شهر مقدس قم رسما به عنوان مركز علمى و فرهنگى جهان تشيع مطرح است و اين به واسطه اجلال نزول مراجع عظام تقليد و عالمان دين و تشكيل حلقات دروس حوزه در سطوح عاليه است و از آن جا كه طلاب علوم دينى در حين تحصيل همزمان به تدريس و تأليف و همچنين كارهاى تحقيقى مى پردازند، همين امور موجب شده است كه سطوح متوسط و حتى سطوح اوليه علوم دينى نيز در اين شهر علم و اجتهاد داير شود. البته اين رونق علمى در حوزه مقدس قم را ائمه معصومين (ع) نيز پيش گويى كرده بودند، از جمله اين كه امام صادق(ع) فرمود:... زمانى مى رسد كه از قم علم و دانش به ديگر شهرها از شرق تا غرب منتشر مى شود، تا جايى كه اين شهر بر شهرهاى ديگر دليل و اسوه گشته و تا آن جا كه هيچ كس درزمين نيست كه از قم به او بهره هاى علمى و دينى نرسد. آن گاه است كه زمان ظهور حجت خدا و قائم ما فرا مى رسد. (بحارالانوار، ج 60، ص 213.)
به نظر مى رسد فعاليت هاى علمى و مذهبى در اين شهر مقدس به زمانى كه بر مى گردد اشعريون براى عمران و آبادانى و يا امنيت خود به اين منطقه روى آوردند و سنگ بناى مسائل علمى و مذهبى در اين شهر به دست عالم فقيه، و محدث نامدار عبدالله بن سعد اشعرى گذارده شد و سپس توسط عالمان بزرگوارى چون ابراهيم بن هاشم قمى ، « ابن بابويه» و زكريا بن آدم و احمد بن اسحاق قمى (ره) و ديگران از اصحاب ائمه معصومين(ع) رشد يافت، و بازار علم و ادب و نقل حديث در اين مركز شيعى رونق گرفت، تا جايى كه معروف است منقولات رجال حديث قم مورد امضاى ائمه معصومين (ع) بود. متقابلا علماى قم نيز با سخت گيرى و دقت تمام ناقلان تاريخ و حديث ر ابه زودى تأييد نمى كردند و حتى افراد ساده انديش و سست عقيده در نقل حديث را از اين شهر اخراج مى نمودند.
پس از گذشت ساليان متمادى از اين روش با حضور مرحوم ميرزاى قمى (ره) آن عالم فرزانه و سترگ توجه حكومت قاجار و شاهان اين سلسله به اين شهر مقدس بيش تر مى شود. هجرت مرحوم ملاصدرا آن فيلسوف بزرگ وحكيم متأله از شيراز و سكنا گزيدن ايشان در كهك قم برگ ديگرى از تاريخ علم و حكمت در اين شهر است و همچنين اقبال و اسكان حكيم نامدار مرحوم فيض كاشانى (ره) و تأسيس مدرسه مباركه فيضيه در جوار حرم مطهر و ملكوتى حضرت فاطمه معصومه (س) نشان از رشد فكرى و انديشه مردم و رغبت طلاب علوم دينى به اين شهر مقدس است.
اما از اواخر دوره قاجاريه و شروع دوره پهلوى، حوزه مقدس نجف اشرف با توسعه و رونق شگفت انگيز خود مركز اجتماع فرهيختگان فقه و فقاهت گرديد و تمام توجهات به آن شهر مقدس معطوف گشت و تبعا يك رخوت و سستى در حوزه مقدس قم پيش آمد و طلاب و عالمان ساكن در اين شهر باسختى زياد، دور از درياى علم (در حوزه نجف اشرف) با اندوخته هاى علمى و با آميزه اى ازغيرت ملى و يا از باب احساس تكليف از پرچم و چراغ علم و فضيلت نگهبانى مى نمودند. با مهاجرت مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى (ره) در سال 1315 شمسى از اراك به قم و تشكيل جلسات و دروس حوزوى، غبار غربت از اين حوزه مقدس برداشته و روحى تازه در كالبد دانش پژوهان و طلاب اين شهر مقدس دميده شد.
تأسيس مدرسه دارالشفا در مجاورت مدرسه فيضيه نشانه اقبال طلاب جوان به اين حوزه مقدس بود واز آن سال ها ديگر در كنار حوزه علميه نجف نام حوزه علميه قم به طور جدى مطرح بود. پس ازارتحال مرحوم حاج شيخ عبدالكريم (ره) مجددا هاله اى از غربت اما زودگذر بر تارك اين حوزه مقدس سايه افكند.
اما علماى ثلاث يعنى مرحوم آيت الله حجت (ره)، مرحوم آيت الله سيد محمد تقى خوانسارى (ره) و مرحوم آيت الله سيد صدر الدين صدر(ره) اين علم را دست به دست گرداندند تا اين كه اين دوره نيز با سختى هايش گذشت. در سال 1322 با هجرت نورانى حضرت آيت الله العظمى حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى اعلى الله مقامه الشريف و تشكيل درس عالمانه و عميق ايشان وكرسى هاى دروس علما و فضلاى گرانقدر و فعاليت هاى فرهنگى و اجتماعى ديگر در حوزه مقدس قم كه از طرفى با رحلت مرحوم آيت الله العظمى حاج سيد ابوالحسن اصفهانى (ره) (در نجف اشرف) و ارجاع مرجعيت عامه شيعه به عالم وارسته حوزه قم يعنى آيت الله العظمى بروجردى (ره) و اقبال عمومى طلاب به مراجعت به وطن و بهره مندى ازفيوضات معنوى و علمى آن عالم و فقيه بزرگ، اهميت و منزلت حوزه علميه قم را به اوج رسانيد. از آن سال هابه بعداين حوزه مقدس در عرض و رديف حوزه نجف مورد توجه بود، گر چه پس از ارتحال حضرت آيت الله بروجردى (ره) فراز و نشيب هاى ديگرى ايجاد شد و در اين دوره تا قبل از پيروزى انقلاب اسلامى مجدداً مهاجرت هاى محدودى از سوى طلاب به نجف اشرف آغاز شد خصوصاً كه سياست هاى رژيم منحوس پهلوى عليه حوزه مقدس قم شدت گرفت .با آغاز نهضت امام خمينى در خرداد 1341 و قيام خونين طلاب و مردم و سركوب شدن آن قيام يك آرامش قبل از طوفان بر حوزه قم حاكم شد گرچه مبارزات مخفيانه ادامه داشت و علماى اعلام ـ حضرات آيات عظام، گلپايگانى و اراكى (ره) ونجفى مرعشى(ره) و علماى ديگر مسائل حوزه رارهبرى مى نمودند. سال 1357 با پيروزى انقلاب اسلامى ايران به رهبرى خردمندانه امام خمينى (ره) و شروع جنگ تحميلى حكومت بعثى عراق عليه ملت و ميهن اسلامى ايران و مبارزه ددمنشانه آن رژيم بعثى با حوزه مقدس نجف اشرف و به شهادت رساندن و يا اخراج و تبعيد و شكنجه عالمان برجسته حوزه نجف، نهايتا پناهگاه اين عالمان و فقيهان شهر مقدس قم گشت و هم اكنون به بركت معنوى حضرت فاطمه معصومه (س) مجمع بزرگى از مراجع و آيات عظام و فقيهان و مجتهدان در اين شهر نورانى و ملكوتى ايجاد شده است كه مورد توجه جهانيان است. بحمدالله هم اكنون حدود هزاران نفر ازطلاب و دانش پژوهان علوم اسلامى در اين حوزه مقدس اشتغال دارند كه با زعامت مراجع عظام و مديريت مركزى برنامه ريزى هاى خاصى براى توسعه وبارور نمودن هر چه بيشتر علوم تخصصى و اسلامى در حال انجام است كه آينده روشن و بالنده ترى را نويد مى دهد .
در گوشه و كنار اين شهر علمى وجود مدارس علميه مختلف ديده مى شود كه جمعا به حدود 50 مدرسه علميه مى رسد.

دركنارجريان حوزه سنتى، بعد ازانقلاب اسلامى ايران اقبال عظيمى از سوى علاقه مندان به كسب علوم اسلامى از سراسر جهان متوجه حوزه علميه قم شد، كه اين بخش مستقيما زيرنظر مقام معظم رهبرى (مدظله) اداره مى شود و هم اكنون قريب به ده هزار نفر از طلاب غير ايرانى از نود كشور دنيا در اين بخش از حوزه علميه قم به فعاليت هاى علمى - پژوهشى مشغول هستند.

مدرسه دارالشفاء يکى از مدارس مهم و با سابقه حوزه علميه قم است که متصّل به مدرسه فيضيه و در نزديکى حرم مطهّر حضرت معصومه(ع) واقع شده است.

بناى اوّليه اين مدرسه به سال 1024 هـ ق برمى گردد، زمانى مدرسه به صورت صحن کوچکى بوده که در هر ضلع آن بيش از چهار اتاق وجود نداشته است. در سال 1058 هـ ق از سوى مرحوم ميرزا تقى خان اعتمادالدّوله نخست وزير شاه عبّاس دوّم به صورت مدرسه ساخته شد.

مدرسه در زمان ها و دوران هاى مختلف تغييرات و تحولات بسيار به خود ديده است و در مکان فعلى مدرسه فيضيه و مدرسه دارالشفاء درگذشته، سه مدرسه از دوره صفويان وجود داشته است. تا اين که در سال 1214 هـ ق از سوى فتحعلي شاه تغيير شکل داده شد و شکل ظاهرى آن تا قبل از پيروزى انقلاب اسلامى باقى مانده که در يک ضلع آن هجده حجره بود و در وسط آن نيز يک حجره بزرگ وجود داشت که به عنوان مدرسه از آن استفاده مى گرديد.

نام قبلى مدرسه به نام فتحعلى شاه بود و از اين مدرسه در سال هاى متمادى استفاده صحيح نمى گرديد تا اين که در سال 1307 هـ ق کامران ميرزا قاجار مدرسه را از دست غاصبين خارج نموده و تعمير کرد و آن را دارالشفاء قرار داد و در هر يک از حجرات غربى آن دو تخت خواب براى بسترى نمودن بيماران نهاد و حجرات شرقى مدرسه را نيز براى سکونت طبيب و پرستارانى اختصاص داد که بايد در تمام ساعت شب و روز از بيماران مراقبت مى نمودند.

پس از فوت وى حجره ها در تصرف برخى از افراد مستمند و نيرومند درآمد و به مرور در تملّک آنها قرار گرفت. در نتيجه محيط مدرسه دارالشفاء از يک طرف راهرو چند خانه و از سوى ديگر محل رفت و آمد زوار از خيابان حضرتى به سوى حرم مطهّر شده بود و بدين صورت مدرسه با نااميدى و عدم استقبال مواجه گرديد به گونه اى که حتّى شب ها نيز امکان بستن مدرسه نبود زيرا با اعتراض ساکنين خانه ها روبرو مى گرديد و به مرور حجره هاى شمالى آن نيز به تصرف مسافرخانه هاى خيابان حضرتى و کسبه آن در آمد و به  عنوان انبار کارخانه هاى پيشه وران گرديد و اتاق هاي بزرگ فوقانى آن به عنوان قهوه خانه عمومى و محلّ نشستن مشترى ها تبديل شد.

مدرسه دارالشفاء تا مدّت ها به همين صورت استفاده مى شد تا اين که مرحوم آيت الله حاج ميرزا محمّد فيض پس از مراجعت از سامرا به قم، به تدريج حجره ها را از دست غاصبيين خارج کرد و به تعمير اساسى آنها همّت نمود و آن را محلّى براى اسکان طلاب علوم دينى قرار داد. آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالکريم حائرى نيز پس از تأسيس حوزه علميه قم با توجّه به عدم گنجايش مدرسه فيضيه براي طلاب، مدرسه دارالشفاء را تعمير نمود و در اختيار طلاب قرار داد. پس از رحلت ايشان و در زمان آيت الله صدر در سال 1320 برخى از افراد خير در سمت غربى مدرسه حجره هايى را در طبقه فوقانى ساختند و به صورت دو طبقه درآمد و در زمان آيت الله بروجردي در سال 1335 قسمت شرقى مدرسه دو طبقه گرديد و 26 حجره بر آن افزوده شد و در مجموع داراى شصت حجره گرديد و در اختيار طلاب قرار گرفت.

با توجّه به اين که مدرسه دارالشفاء به مرور زمان به علّت قدمت و فرسودگى زياد، نماى ساختمانى آن قابل مرمّت و توسعه نبود، با نظر امام خمينى در اوايل پيروزى انقلاب اسلامى و در سال 1361 مدرسه به طور کلّى تخريب شد و فضاى زمين آن تا هفت هزار مترمربّع افزايش يافت و بناى ساختمان جديد با زيربناي بيست هزار مترمربّع براساس آخرين پيشرفت هاى علمى و آميخته با معمارى سنتى و اسلامى شامل سه قسمت جداگانه آموزشى ، ادارى و حجرات شروع شد و با اعتبار و هزينه فردى خير و پس از دَه سال، در سال 1371 به پايان رسيد و مورد بهره بردارى قرار گرفت. ساختمان مدرسه دارالشفاء داراى بخش هاى زيراست؛

ـ بخش آموزشي؛ در چهار طبقه بنا شده است و مشتمل بر نمازخانه اى بزرگ، شانزده باب اتاق درس با ظرفيت تحصيلى 1200 نفر است و در طبقه فوقانى آن نيز تالار بزرگى مجهّز جهت برگزارى اجتماعات و همايش هاى داخلى و خارجي در نظر گرفته شده است.

ـ بخش ادارى در پنج طبقه بنا شده است و مشتمل بر فضاهاي لازم از قبيل هفتاد باب اطاق ادارى حوزه و اداره مدرسه دارالشفاء و در طبقه زيرين، سالن غذاخورى است.

ـ بخش حجرات طلّاب علوم دينى که داراى دويست حجره در چهار قسمت جداگانه با ملزومات و تجهيزات کامل است و ظرفيت اقامت شبانه روزى چهارصد طلبه را دارا است.

از زمان تأسيس مدرسه دارالشفا تاکنون، هزاران نفر از مراجع، علما، بزرگان، و فضلاء را در خود جاى داده است و محلّ اسکان، تحصيل و تدريس علماى زيادى بوده است.

امام خمينى پس از ورود به قم در سال 1340 هـ ق مدت ها در مدرسه دارالشفاء اقامت داشت و هم اکنون يکى از حجره ها به نام ايشان مشخص شده است.

امام خمينى در يکى از سخنرانى هاى خود در نوزدهم ارديبهشت ماه سال 1358 خاطرات تلخ و فشارهاى رژيم پهلوى به طلّاب و مدارس علميه از جمله ايام اقامت خود در مدرسه دارالشفاء را شده، اعلام مى نمايد:

«من در مدرسه دارالشفاء حجره داشتم رفقاى ما يک عده اي بودند خوب آن جا متجمع مى شدند و مى نشستند و درد دل مى کردند، چند روز که اين اجتماع بود يک شخصى آمد ـ که خدا از او بگذرد ـ آمد نشست آنجا و گفت که خوب است که اين جا اجتماع نکنيد که با ملايت گفت، رفقا هم با شوخى با او صحبت کردند و رفت. فردا يک نفر کارآگاه آمد، ايستاد دم در، گفت که آقايان اين جا نبايد باشند اگر باشند چه خواهد شد، که از فردا چند نفر جمعيت هفت، هشت نفر بود اجتماع نبود ما نتوانستيم اين پنج شش نفر، هفت، هشت نفرى ، که بوديم در مدرسه دارالشفاء در آن حجره بمانيم، صبح که مى شد يواش مى رفتيم در منزل يکى از آقايان آنجا يا مثلاً دوره، آنجا مجتمع مى شديم و با هم درد دل مى کرديم، به همه بد گذشت و سخت گذشت.»[1]

مدرسه دارالشفاء در پيروزى نهضت اسلامى به رهبرى امام خمينى سهم زيادى داشته است و طلّاب اين مدرسه همگام با طلّاب مدرسه فيضيه فداکاري ها و رشادت هاى زيادى از خود نشان دادند. در واقعه پانزده خرداد سال 1354 که طلّاب مدرسه فيضيه و دارالشفاء مراسم گرامى داشت شهداى پانزده خرداد در سال 1342 را برگزار مى کردند، مورد هجوم وحشيانه مأمورين رژيم قرار گرفتند و پس از ضرب و شتم آنان، عدّه اى را دستگير و به زندان يا سربازخانه ها روانه کردند و مدرسه تعطيل شد. امام خمينى پس از اين هجوم وحشيانه طى پيامى فرمودند:

«رشد دانشجويان قديم و جديد است که در بزرگداشت پانزده خرداد، روز رستاخيز ملّت، در سراسر کشور به تظاهراتى دست زدند که شاه را دچار سرگيجه نمود و دستور حمله وحشيانه به مدرسه فيضيه و دارالشفاء، مهد تربيت اسلامى و کانون انفجار در مقابل ظلم و ستم و استبداد، صادر و محصلين قرآن وفق اسلام را به اسلام کمونيست پس از زجر و ضرب و جرح به زندان ها و سربازخانه ها کشاند که سرنوشت آنها معلوم نيست.»[2]

مدرسه دارالشفاء در حال حاضر در روزهاى مختلف سال، مرکز اجتماع طلّاب و فضلا و روحانيون است، تعدادى از طلباب در حجره هاى آن اقامت دارند و همه روزه ده ها درس در آن تشکيل مى شود و صدها تن از طلّاب و روحانيون از محضر اساتيد بزرگوار بهره مند مى شوند. همچنين بخش هاى مختلف ادارى مرکز مديريت حوزه علميه قم در اين مدرسه مستقر است و نيز بخشى از آن به رشته تخصصى ، تبليغ، اختصاص يافته و مورد استفاده دانش پژوهان قرار دارد. همچنين برخى حجره ها و سالن ها در اختيار دفاتر برخى مراجع تقليد جهت پرداخت شهريه طلّاب، بخش مطبوعات و اطّلاعات رايانه اى علوم اسلامى قرار دارد.

[1] . امام خمينى ،  نور، ج 7، ص 228. چاپ دوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى ، تهران 1371.

[2]. همان. ج 3. ص 114.

مدرسه جانى خان يا جهانگيرخان که مقابل درگاه مسجد جامع قرار گرفته، از مدارس دوره صفويان است. اين مدرسه به جهت داشتن نقشه چند ضلعى با سردر زيبا، از مدارس برجسته قم محسوب مى شود که يک بار در دوره صفويان توسّط عالم زمان مرحوم جهانگيرخان مدرّس مدرسه امام اصفهان تعمير شد. يک بار نيز در عصر فتحعلى شاه مرمّت گرديد، همچنين در دوره سلطنت ناصرالدّين شاه قاجار در سال 1278 هـ ق به وسيله ميرزا نصرالله خان مستوفى گرگانى تعمير و بازسازى شد و پس از آن گاهى به نام مدرسه ناصرى نيز از آن ياد مى گرديد. در زمان آيت الله بروجردى و به سال 1373 هـ ق تعميرات کلّى در آن به عمل آمد که سنگ نوشته سردر ورودى مدرسه مؤيد آن است، اين مدرسه سردر مرتفعى دارد که با مقرنسى لطيف در سقف و آرايش کاشى گره اى در لچکى هاى پيشانى تزيين شده است. اين مدرسه در عين کوچکى از مدارس پرسابقه و بابرکت بود زيرا اکثر فضلاى سابق قم از تربيت يافتگان اين مدرسه بوده اند. مدرسه جهانگيرخان در شانزدهم فروردين ماه سال 1377 با شماره 1987 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

سر در مناره هاى مدرسه غياثيه تنها بخش بازمانده از مدرسه اى معظّم در قرن هشتم هجرى قمرى و دوره هاى سلجوقيان و تيموريان است که نام آن به همين شکل در کتب و اسناد دوره هاى صفويان و قاجاريه مکرّر آمده است.

سازه اصل بنا از آجر با تزيينات مهرى گچى و تلفيق آجر و کاشى در مناره ها است. سردر مذکور داراى کتيبه هاى گچى متعددى بوده است که امروزه همگى فرو ريخته اند و تنها کتيبه باقى مانده برفراز مناره جنوبى از کاشى متعلّق به دوره تيموريان است. خوشبختانه تاريخ بناى مناره ها در آن به اين شکل باقى است «في... سنه ثلاثين وثمان مائه». اين مدرسه در دوازدهم مهرماه سال 1377 به شماره 2129 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

اين مدرسه به مدرسه خان معروف است و مؤسس آن فردى به نام مهدى قلى خان است. قدمت مدرسه به سال 1123 هـ ق دوره صفويان مى رسد. قبلاً داراى چهارده حجره و در يک طبقه بنا شده بود که با توجّه به فرسودگى در سال 1376 هـ ق در زمان آيت الله بروجردى با سه طبقه و يک مدرس تجديد بنا گرديد.

اين مدرسه قبلاً سينماى معروف قم بوده که در آغاز انقلاب اسلامى توسّط عدّه اى با بمب منفجر گرديد. زمين آن توسّط آيت الله مرعشى نجفى خريدارى و بر روى آن، اين مدرسه بنا گرديد.

اين مدرسه که يکى از امکان برگزارى مهمترين و اصلى ترين درس هاى حوزه علميه قم است، بيش از چهار هزار مترمربّع وسعت و با سى اتاق، چهار مدرس و يک کتابخانه بزرگ، يک مسجد بزرگ و حياط در يک مجموعه سه طبقه اى به همراه يک زيرزمين بنا گرديده است.

اين مدرسه که يکى از بزرگ ترين، مجهّزترين و جديدترين مدارس طلّاب حوزه علميه قم است در سال 1360 با هزينه آستانه مقدّسه حضرت فاطمه معصومه(ع) در وسعت پانزده هزار مترمربّع و زيربناى 28 هزار مترمربّع احداث گرديد. داراى 406 حجره، دوازده مدرس شصت نفره قابل سکونت 1200 نفر و ظرفيت تحصيل دوهزار نفر، همچنين داراى تالار اجتماعات و مسجد بزرگ است.

اين مجموعه که علاوه بر دَه ها واحد مسکونى با امکانات و تجهيزات رفاهى جهت طلّاب متأهل احداث شده است، داراى ساختمانى با سه طبقه و با 105 حجره و هشت مدرس و يک کتابخانه است.

بنابر نقل قول هاى تاريخى ، در آن زمان که حضرت امام رضا(ع) به سوى مرو، تشريف مى بردند، به شهر قم وارد شدند و همان منزلى که امام رضا(ع) در آن تشريف فرما گرديدند، مدرسه اى بنا گرديد. برخى گفته اند اصل بناى مدرسه به فرمان امام هشتم(ع) بوده است و مؤيد آن اين است که محلّ مجاور اين مدرسه دينى به محلّه شاه خراسان موسوم است و در مدرسه فوق چاهى است که گفته مى شود امام هشتم(ع) در آن چاه غسل کرده اند. اين مدرسه داراى ايوانى رفيع، مسجد و 24 حجره بود که نيمى از آن بر اثر احداث خيابان از بين رفته است و نيم ديگر آن اکنون در مدرسه باقى مانده است.

حضرت فاطمه معصومه(ع) در هنگام ورود به شهر قم، در سراى موسى بن خزرج اقامت نمودند که جايگاه عبادت آن حضرت هنوز باقى است و در آن مکان شريف مسجد زيبا و با شکوهى احداث گرديد. که در آن حجراتى هم براى طلّاب علوم دينى بنا نموده اند و به طرزى با شکوهى آينه کارى و تزيين شده است. اين مکان به نام مدرسه ستيه معروف شده است.

در گذشته اين مکان، محلّ اقامت کامران ميرزا فرزند ناصرالدّين شاه قاجار هنگام سفر و ا قامت در قم بوده  است. و توسّط آيت الله العظمى سيدمحمّد حجّت کوه کمره اى تبريزى به مدّت 99 سال اجاره گرديد. اين مدرسه که چند سالى است مخصوص آموزش طلّاب غير ايرانى است، يکى از بزرگ ترين مدارس طلاب حوزه علميه قم است. داراى هشت هزار مترمربّع مساحت، در هشت قسمت متمايز با 250 حجره که در سال 1366 هـ ق به بهره بردارى رسيد. مرقد شريف آيت الله العظمى حجّت در اين مدرسه قرار دارد. نماى خارجى اين مدرسه به تازگى آجرنما شده است.

مجتمع علمى و آموزشى علوم اسلامى خواهران « جامعه الزهراء(ع)» به فرمان امام خمينى تأسيس گرديد و در سال تحصيلي 65 ـ 64 آغاز به کار نمود و بيشتر مراکز تحصيلى و پراکنده خواهران در آن ادغام گرديد، پس از ارتحال امام، مقام معظّم رهبرى ضمن تأکيد بر ضروريت ادامه برنامه اين مجتمع، هيأت مؤسس را ابقا نمودند.

بعد از مقام معظّم ولايت فقيه، هيأت مؤسس که ـ مرکّب از هفت نفر ـ و هيأت مديره ـ مرکّب از نُه نفر ـ که چند تن از بانوان در آن عضويت دارند ـ ارکان اين جامعه را تشکيل مى دهند؛ مدير، معاونت هاي؛ آموزشى و پژوهشى ـ فرهنگى تبليغى ، ادارى مالى و بين الملل بخش هاى سازمانى اين مجموعه است. دانشکده الهيات و معارف اسلامى و دبيرستان هاى علوم و معارف اسلامى هدى در قم و سه شهرستان ديگر نيز به صورت وابسته به جامعه الزهراء(ع) فعّاليت دارند. بخش ها و برنامه هاى مجتمع به قرار زير است:

1. حضورى به صورت تمام وقت: اغلب افراد اين برنامه، شبانه روزى بوده و از سراسر کشور گزينش و با گذراندن يک دوره عمومى چهار ساله (186 واحد درسى) فارغ التحصيل مي شوند.

2. نيمه وقت: خواهران با گذراندن يک دوره شش ساله (با 168 واحد درسى) فارغ التحصيل مي گردند.

3. پاره وقت: به صورت يک دوره سه ساله آموزش عمومى برگزار مى شود.

4. بخش ويژه پس از پايان دوره عمومى با گزينش خاص در رشته هاى تخصصي؛ تفسير، فلسفه و کلام، فقه و اصول، تاريخ و تبليغ، تحصيل مى پردازند خود را ادامه مى دهند.

5. برنامه غير حضورى: طى يک دوره هفت ساله (168 واحد درسى) با ارسال نوارکاست، کتب و جزوات درسى برگزار مى گردد. اين بخش هم اکنون بيش از 4200 نفر از اقشار مختلف دانشگاهى ، فرهنگى ، کارمند و خانه دار را از سراسر کشور و حتّى خارج از کشور تحت پوشش آموزشى خود دارد. برنامه غير حضورى آزاد براى تحت پوشش درآوردن خواهران بدون مدرک تحصيلى نيز تنظيم و به اجرا درآمده است.

پذيرش در بخش هاى ياد شده همه ساله در اسفندماه صورت مي گيرد و شرايط و ضوابط آن از طريق صدا و سيما و برخى از جرايد اعلام مى گردد.

1. بخش بين المللى ، اين بخش ويژه خواهران غير ايرانى است و محصلان هفتاد کشور جهان به صورت شبانه روزى و يا روزانه در اين بخش مشغول به تحصيل اند که پس از آموختن زبان فارسى ، دوره چهار ساله خود را گذرانده و گواهى پايان دوره دريافت مي نمايند. صدها نفر از دانش آموختگان اين بخش نيز در کشورهاى خود در زمينه تبليغ، تدريس وساير خدمات فرهنگى در خدمت مسلمانان جهان مى باشند.

ـ برنامه هاى آموزشى در بخش هاى فوق الذکر، حوزوى است و شامل: ادبيات عرب، فقه، تاريخ، علوم قرآن و تفسير، عقائد، اخلاق، منطق، خانواده در اسلام، فلسفه، مباحث سياسى و اجتماعى ، درايه و... مى باشد.

1. دانشکده هدى: از طريق کنکور سراسرى به صورت نيمه متمرکز در رشته الهيات و معارف اسلامى با گرايش فقه و مبانى حقوق اسلامى ، علوم قرآن و حديث، فلسفه و کلام دانشجو مى پذيرد و خواهران فارغ التحصيل، مدرک رسمى کارشناسى را دريافت مي نمايند. لازم به ذکر است خواهران غير ايرانى نيز با شرايط ويژه اى در اين دانشکده پذيرش مى شوند.

2. دبيرستان هاى دخترانه هدى: برنامه درسى اين دبيرستان از دروس نظام متوسّطه کشور و معارف دينى است که خواهران پس از گذراندن آن، مدرک رسمى ديپلم در رشته علوم و معارف اسلامى دريافت مى نمايند. اين دبيرستان در چند شهرستان نيز شعباتى دارد و زمان پذيرش ارديبهشت ماه هر سال است.

3. مديريت پذيريش: اين مديريت با چهار بخش «دفتر مطالعات دينى زنان»، «دفتر کانون هاي مطالعاتى» ، «دفتر نشريات» و «دفتر نشست هاى علمى» فعّاليت مى کند.

4. برپايي کنگره، سمينار، همايش علمى ، ميزگرد و اردوهاى دانشجوئى ، چاپ بروشور و انتشار کتاب، پژوهش و آثار قلمى اساتيد و محصّلان، اعزام مبلّغه ها در داخل و خارج از کشور، تشکيل بانک اطلاعات رايانه اى و نمايشگاه، تأسيس کتابخانه تخصّصي زنان و انتشار مجلّه تخصصى ، از فعّاليت هاى جنبى اين مجتمع است.

اين مسجد به همّت بانوى نيکوکارى به نام بانو همايون رخدار با آب انبار بزرگ و فرش هاى زيبا و تشکيلاتى منظّم تأسيس گرديد. مقبره آن بانوى محترمه در اتاق مخصوصى در کنار مسجد قرار دارد. به همين دليل نام اين مسجد به «مسجد خانم» نيز معروف است. کتابخانه مسجد نيز به همّت متصدّى مسجد ايجاد گرديده است. در حال حاضر آيت الله العظمى بهجت نماز جماعت اين مسجد را بر عهده دارد. در شبستان اين مسجد مباحثه و تدريس علوم دينى نيز صورت مى گيرد.

اين مسجد بنابر نقلى به اراده و نقشه امام زمان (عج) و توسّط حاج يدالله رجبيان ساخته شده است. امام خمينى پس از بازگشت از تبعيد و پيروزى انقلاب اسلامى ، هنگام ورود به شهر مقدّس قم در اين محل مورد استقبال عظيم مردم و علماى بزرگ شهر قم قرار گرفتند. اوّلين ملاقات رسمى امام با مراجع و علماى قم پس از پانزده سال تبعيد، در اين مسجد انجام گرفت.

مسجد اعظم از آثار برجسته و با برکت مرحوم آيت الله العظمى بروجردى و نتيجه همّت بلند و اقدام ايشان است. در روز يازده ذى قعده سال 1373 هـ ق برابر با 21 تيرماه سال 1333 در روز ولادت امام رضا(ع) کلنگ آن بر زمين زده شد و به علّت وسعت و بزرگى چشم گير آن به مسجد اعظم شهرت يافت.

مسجد اعظم در سال 1340 با برگزارى نماز جماعت و مراسم مختلف به بهره بردارى رسيد. اين مسجد در زمره مساجد سه ايوانى است و شبستان گنبددار آن که سراسر مزين به کاشى هاى معرّق است، مشتمل بر يک مقصوره و دو شبستان چهل ستونى ، سه ايوان رفيع، کتيبه زيبا و مزين به کاشى کارى معرّق کارى ، گنبد بسيار بزرگى به قطر سى متر و به ارتفاع پانزده متر از سطح بام و 35 متر از کف شبستان و گلدسته با ارتفاع شصت متر از سطح زمين (25 متر از سطح بام، 45 متر از سطح زمين، دو مأذنه به  ارتفاع پنج متر) يک ساعت و کتابخانه[1] و... است. مضجع آيت الله بروجردى نيز در همين مسجد قرار دارد. طراحى ومعمارى بنا توسّط استاد حسين بن محمّد معمار معروف به «لرزاده» و بنا به دعوت آيت الله العظمى بروجردى از ايشان انجام گرفت، کارشناسان معمارى عمرى هزار ساله براى آن پيش بينى نموده اند. در طول ايام سال تحصيلى شبستان هاى اين مسجد محلّ درس و بحث طلّاب علوم دينى است. در زمان رژيم طاغوت، امام خمينى و ديگر علماى شيعه سخنرانى هاى خود را در اين مسجد ايراد مى نمودند. در سال 1371 ديوار حائل ميان مسجد اعظم و مسجد بالاسر برداشته شد و امور خدماتى مسجد بر عهده آستانه مقدّسه قرارگرفت.

مسجد جامع معروف به مسجد جمعه يکى از بزرگ ترين و قديمى ترين مساجد به شمار مى رود. در مورد بنياد اين مسجد اختلاف نظر وجود دارد. گروهى اصل بنا را متعلّق به قرن سوّم، گروهى به قرن ششم و دوره سلجوقيان و بعضى به قرن هشتم و دوره سلطان جانى خان پادشاه ترکستان مى دانند. اگر چه نماى ظاهرى آن بيشتر يادآور معمارى دوره قاجاريه است، امّا در هر حال اين مسجد دربرگيرنده مجموعه اى از بناهاى چند دوره و عصر است و بخش هاى مختلف آن به دوره هاى گوناگونى تعلّق دارد. تاريخ نگارش يکى از کتيبه هاى موجود به سال 529 هـ ق و کتيبه هاى ديگر در نقاط مختلف بنا 1246 و 1248 هـ ق است. اصل بنا منسوب به ابوالصديم حسين بن على بن آدم الاشعرى است. اين مسجد داراى مقصوره اى مربوط به اوايل قرن ششم هجرى قمرى و قديمى تر از ساير قسمت ها و گنبدهاى باستانى پرکار و ايوانى قديمى با دو گوشواره و چهار شبستان فتحعلى شاهى و زيرزمين ناصرالدّين شاهى و همچنين ايوان و صحن کشيده و سرداب و سردر ورودى که متعلّق به نيمه دوّم قرن سيزدهم است، مى باشد. مقرنس پوشش گچى ايوان، کاشى هاى جذّاب به همراه معمارى قابل تحسين مجموعه اى پديد آورده که مظهر جمال و اعتدال و شاهکار پديد آورندگان آثار با ارزش تاريخى است. اين مسجد در پانزدهم دى ماه سال 1310 با شماره 129 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

با توجّه به قطعات کتيبه هاى موجود که متعلّق به قرن هشتم هجرى قمرى بناى اين مسجد محدود و کتيبه هايى به آن الصاق شده. بناى فعلى آن هيچ گونه ارزش معمارى و هنرى ندارد. اين بنا شامل دو قسمت کتيبه هايى از کاشى خشتى است که دو طرف آن به کلّى مفقود يا از بين رفته است و بقيه به شيوه اى ناشيانه بر ديوار الصاق گرديده است. در جدار غربى فضاى گنبددار، طاقچه اى است با کاشى هاى رنگى گره سازى شده و در وسط آن قطعه سنگى خاکسترى که دست فرورفته انسان بر آن حک شده و منتسب به دست مبارک حضرت علي(ع) است. به همين دليل اين مسجد را مسجد پنجه على مى نامند.

اين مسجد محلّ نماز و تدريس امام خمينى پيش از انقلاب و يکى از اماکن پخش اعلاميه هاى معظّم له در هنگام تبعيد در نجف اشرف بود.

اين مسجد در سال 291 هـ ق بنا گرديد و يکى از قديمى ترين مساجد قم مى باشد. در سال 1191 هـ ق به وسيله يکى از امراى زند تعمير و پس از آن در سال 1310 توسّط آيت الله حاج ميرزا محمّد فيض تجدد بنا شد.

مصلّى قدس پس از انقلاب اسلامى جهت اقامه و برگزارى نماز جمعه و تشکيل اجتماعات مذهبى و علمى احداث گرديد و داراى گنبد استيل به شکل گنبد قدس با گلدسته است. مساحت کلّ مصلّى دَه هزار مترمربّع است، مساحت ايوان چهار هزار مترمربّع و ويژه اقامه نماز خواهران بنا شده است و در هنگام نماز 28 هزار نفر و در ساير تجمّع هاى عمومى بيش از پنجاه هزار نفر گنجايش دارد. در حال حاضر طرح بازسازى اطراف مصلاى قدس در دست اجرا مى باشد.

اين مسجد از آثار برجاى مانده از دوره صفويان است، در يازدهم دى ماه سال 1380 با شماره 4634 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

اين مسجد که قدمت تاريخى دارد، با شماره 5676 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.

اين مسجد از آثار به جاى مانده از دوره صفويان است.

اين مسجد از آثار به جاى مانده از دوره صفويان است و در طى سال هاى 1061 و 1062 هـ ق بنا توسّط حاجى صومى ساخته شده است. مسجد صرم داراى شبستانى گنبددار با ابعاد تقريبى 12*9 متر است که پوشش بيرونى گنبد نيم بيضى و آجرى است. در دو سوى ورودى مسجد تخته سنگى نصب شده است که بر روى آن با خط ثلث برجسته کنده کارى گرديده است و نشان مى دهد. اين مسجد در آبان ماه سال 1362 با شماره 1644 در فهرست آثار ملّى به ثبت رسيده است.